camera closecorrect Verwijs ds2 facebook nextprevshare twitter video

Analyse Poëzie

Waarom niet dichter bij de tekst blijven?

Voor Zaïre Kriegers vertaling The hill we climb gedrukt raakte, is ze gewikt, gewogen, en nog meer gewikt en gewogen. Nu ze er ligt, is de hamvraag: is het een geslaagde vertaling?

vrijdag 10 september 2021 om 3.25 uur

Amanda Gorman: ‘A skinny Black girl, descended from slaves’. zuma press

The Hill We Climb

Amanda Gorman, vertaald door Zaïre Krieger. Meulenhoff, 52 blz.

Je zou het maar moeten vertalen, ‘The hill we climb’ van Amanda Gorman, na alle commotie rond de keuze voor de witte Marieke Lucas Rijneveld als vertaler.

Slam poet Zaïre Krieger twitterde toen dat de klus beter zou gaan naar vrouwelijke spokenword­artiesten zoals Lisette Ma Neza of Babs Gons. Rijneveld trok zich ­terug en de vertaling kwam bij Krieger ­terecht.

De argumentatie kennen we inmiddels: als jonge spokenwordartiest, net als Gorman een vrouw van kleur, vindt Krieger zichzelf beter in staat zich te verplaatsen in de leefwereld van haar Amerikaanse generatiegenoot.

Bij nauwkeurige lezing van Kriegers vertaling vallen onnodige inconsistenties ten opzichte van The hill we climb in het oog

Volgens mij staat het buiten discussie dat Krieger daar gelijk in heeft. Bovendien stond er een team met sensitivity readers naast haar om de ideologische implicaties van haar woorden te wegen. Nu het werk verzet is, rijst intussen de hamvraag: is ‘De berg die we beklimmen’ een geslaagde ­vertaling?

Om die vraag te beantwoorden, moet ik eerst expliciteren wat een geslaagde vertaling volgens mij is. Een goede vertaling biedt een zo nauw mogelijke weergave van de brontekst, in vorm, sfeer en opbouw – want aanpassingen in de vorm hebben noodzakelijkerwijs consequenties voor de betekenis. Tegelijkertijd is een goede vertaling ook een geslaagde tekst in de doeltaal. Zeker in het geval van spoken word moet het Nederlands klinken als een klok. Een vertaler moet dus én de brontekst rechtdoen, én de doeltekst.

Kortom: in de literatuur is het maken van een geslaagde vertaling zo’n beetje het moeilijkste wat er is.

Om te beoordelen hoe Krieger te werk is gegaan, kunnen we het best Gormans tekst heel precies naast de Nederlandse vertaling leggen. Gorman beschrijft het Amerika ‘that shall be’ als volgt:

A country that is bruised but whole,

Benevolent but bold,

Fierce and free.

Als vertaler moet je hier nogal wat poëtische technieken trotseren. Er is de opvallende b-alliteratie vanaf ‘bruised’, die betekenisvol onderbroken wordt door ‘whole’ (hetgeen dat belangrijke woord meer nadruk geeft). Er is de f-alliteratie in de laatste regel. En ­daardoorheen lopen dan nog de klankverwantschappen in whole/bold en fierce/free.

Krieger vertaalt de regels zo:

Een land dat heel doch helend is,

Welwillend en heldhaftig,

Fier en vrij.

Het is duidelijk dat de vertaler hier probeert Gormans klank­procédes over te brengen, in dit geval via de h-alliteratie en het klinkerrijm in heel/helend. Dat heeft echter inhoudelijke consequenties. Want waar Amerika door Gorman als beschadigd wordt voorgesteld (‘bruised’), legt Krieger via ‘helend’ de nadruk op het genezingsproces. Voor de h-alliteratie was dat niet nodig geweest – een alternatieve vertaling is ‘gehavend maar heel’.

Ook kun je je afvragen waarom Gormans tweede ‘but’ bij Krieger in ‘en’ veranderd is, en waarom de constructie met ‘doch’ (die ik niet goed bij Gormans register vind passen) niet verder is doorgevoerd. De tegenstelling die Gorman maakt tussen ‘benevolent’ en ‘bold’ gaat nu onnodig verloren.

Stralend

Vooral zulke onnodige inconsistenties ten opzichte van The hill we climb springen bij nauwkeurige lezing van Kriegers vertaling nogal in het oog. Nog een voorbeeld: Gorman schrijft: ‘To compose a country committed / To all cultures, colors, characters, / And conditions of man.’

Krieger vertaalt dat als: ‘Het stichten van een staat, stralend / Van alle culturen, kleuren, karakters, / En contouren van de mensheid.’

Dat ‘stralend’ is een heel mooie vondst, die Gormans boodschap van hoop goed tot uitdrukking brengt. In ‘contouren’, daarentegen, gaan essentiële aspecten van het woord ‘conditions’ verloren – met name de verschillende omstandigheden waarin mensen kunnen leven, maar ook de verwijzing naar het abstractere ‘the human condition’. In het Nederlandse ‘condities’ (ook met een c, en evenveel lettergrepen) komt dat allemaal wél terug, dus waarom niet dichter bij de tekst blijven?

Opvallend genoeg treedt dat probleem óók op in de vertaling van een passage waarin Gormans Afro-Amerikaanse identiteit resoneert. In haar gedicht, dat uitdrukkelijk verwijst naar de pastorale poëzie en veelvuldig zinspeelt op Bijbelverzen, citeert Gorman letterlijk Micha 4:4. Krieger neemt daartoe de Nederlandse Bijbel­vertaling uit 1951 over:

De Bijbel vraagt ons in te beelden:

‘Maar zij zullen zitten, een ieder onder zijn

wijnstok en onder zijn vijgeboom,

zonder dat iemand hen opschrikt.’

Het citaat uit Micha is belangrijk voor Gormans gedicht, omdat het benadrukt dat iedereen volgens de christelijke normen en waarden (die ook voor Joe Biden zo belangrijk zijn) een goed leven zou moeten hebben, zonder tussenkomst van conflicten. Gorman zet dat nog extra aan door te schrijven: ‘victory / Won’t lie in the blade, but in all the bridges we’ve made’. Kriegers vertaling van die passage is opmerkelijk. Ze kiest ervoor het concrete ‘blade’ te ­vertalen met het abstractere ­‘gevecht’: ‘dan komt winst / Niet uit gevecht maar uit alle wonden die we hebben gehecht’. Ritmisch klinkt het heel soepel, veel fraaier bijvoorbeeld dan het alternatief ‘Niet door het zwaard maar door wat er onderling is opgeklaard’.

Toch gaat er met het elimineren van het zwaard iets fundamenteels verloren, juist vanwege de verwijzing naar het Bijbelboek Micha. Voorafgaand aan de regel met de wijnstok en de vijgenboom zegt de profeet namelijk: ‘Dan zullen zij hun zwaarden tot ploegscharen omsmeden en hun speren tot snoeimessen; geen volk zal tegen een ander volk het zwaard opheffen, en zij zullen de oorlog niet meer leren.’ Die verwijzing gaat door Kriegers keuze voor ‘gevecht’ boven ‘zwaard’ verloren, en daarmee snijdt ze ook de band af met die andere woorden uit Micha 4:3: ‘en zij zullen de oorlog niet meer leren’. Precies die woorden vormen het wereldberoemde hart van het religieuze lied ‘Down by the riverside’: ‘I ain’t gonna study war no more’. Dat lied is nochtans een klassieker onder de Afro-Amerikaanse spirituals – een religieus-muzikaal genre dat niet los te zien is van het slavernijverleden.

Het is via dat soort subtiele intertekstualiteit dat Gorman ook in haar spel met de traditie duidelijk maakt wat haar identiteit is: ‘a skinny Black girl, descended from slaves’. Dat juist dát element in Kriegers vertaling verloren gaat, geeft toch echt te denken over de gedachte dat zij dit gedicht beter kon vertalen dan ­bijvoorbeeld Rijneveld. Of toch op zijn minst vanuit literair-technisch perspectief.

In het nieuws
Niet te missen