• Arthur Ashkin, Gérard Mourou en Donna Strickland.

Voor het eerst in 55 jaar Nobelprijs Fysica voor een vrouw

De Nobelprijs voor natuurkunde gaat naar drie vorsers die laserlicht hebben weten om te toveren in bijzonder handig gereedschap. De prijs wordt verdeeld tussen Arthur Ashkin, en Gérard Mourou en Donna Strickland. Die laatste is nog maar de derde vrouw die de prijs krijgt.

De Amerikaan Arthur Ashkin (1922) ontvangt de helft van de prijs van 870.000 euro. Hij ontwikkelde met laserlicht een ‘optisch pincet’ waarmee afzonderlijke cellen, virussen en zelfs moleculen kunnen worden vastgepakt. De andere helft van de prijs gaat naar de Fransman Gérard Mourou (1944) en de Canadese Donna Strickland (1959), voor de ontwikkeling van een laser met zeer korte en intense pulsen.

Hun werk lag aan de basis van de huidige ultrascherpe lasertechnologie die in tal van gebieden, maar  vooral in de geneeskunde, onmisbaar is geworden.

De drie laureaten verrichtten hun baanbrekende onderzoek in de jaren 1980. Ashkin slaagde erin de ‘lichtkracht’ van een laserstraal (een rechtlijnige lichtbundel bestaande uit licht van ongeveer dezelfde golflengten) aan te wenden om fysieke objecten te verplaatsen. Zo creëerde hij een optisch pincet waarmee hij microscopisch kleine objecten, zowel levende als dode materie, kon vastpakken en manipuleren. Zijn grote doorbraak kwam er in 1987, toen het hem lukte om met zijn laserpincet een levende bacterie te ‘vangen’ zonder deze te beschadigen. Tegenwoordig behoort het optische laserpincet tot het vaste instrumentarium van zowel microbiologen als materiaalwetenschappers.

In hetzelfde decennium slaagden Mourou en Strickland erin de kortste en meest intense laserpulsen ooit te creëren in hun lab. Ze deden dit met een door hen bedachte techniek genaamd chirped pulse amplification (CPA). Daarmee legde het duo de grondslag voor de ontwikkeling van de gepulste hoge-intensiteitslaser, die vandaag standaardapparatuur is in tal van exacte én toegepaste onderzoeksdomeinen.

Dankzij gepulste lasers zullen deeltjesversnellers in de toekomst bijvoorbeeld een pak kleiner kunnen worden gemaakt. Maar de bekendste en meest wijdverbreide toepassing komt wellicht uit de geneeskunde: iedereen die ooit zijn ogen heeft laten laseren, heeft de vruchten geplukt van het werk van Mourou en Strickland.

Vorig jaar ging de Nobelprijs voor Fysica naar de ontdekkers van zwaartekrachtgolven.

De podcasts van De Standaard